De dubbelganger’ is ook een veelvoorkomend thema in de literatuur van de eerste naoorlogse jaren, met als bekendste voorbeelden twee boeken die beide vooral door hun verfilming bekend werden: The Third Man (1949) van Graham Greene en De donkere kamer van Damocles (1958) van W.F. Hermans. De thematiek van de dubbelganger kan ook duiden op […]

Onderstaande tekst is een volledig door AI herschreven versie van een artikel van mij, dat eerder verscheen in het Friese literaire tijdschrift Ensafh, maar nu bezien vanuit het perspectief van het boek Dubbelganger, een reis naar de spiegelwereld van Naomi Klein.   Zoals in het sprookje van Hans Christian Andersen de keizer zich laat verleiden […]

In Romeo en Julia van Shakespeare komt een scène voor waarin iemand op hol lijkt te slaan bij het spreken. Het is de beroemde monoloog van Mercutio, de vriend van Romeo, over koningin Mab, in het eerste bedrijf, vlak voordat Romeo en zijn vrienden naar het feest van de Capulets gaan. Mercutio begint zijn verhaal […]

In 1962 speelde ik samen met mijn klasgenoot Michel van Overbeek de beide hoofdrollen in een Romeinse klucht. Dat vond plaats tussen de schuifdeuren in het huis van Nard Loonen aan de Lomanstraat in Amsterdam Oud-Zuid. Het ging over twee broers die zo sprekend op elkaar leken dat niemand ze uit elkaar kon houden. Het […]

‘Ik stond niet op het stembiljet en als dat wel zo was geweest, hadden we met een verpletterende meerderheid gewonnen! Dank voor uw aandacht voor deze zaak.’ Zo luidde de reactie van Donald Trump  op Truth Social toen de verpletterende nederlaag van de Republikeinen duidelijk was geworden. Deze verdraaiing van de waarheid is zo schaamteloos dat […]

In 2011 mocht ik een lezing houden tijdens de Nacht van de Filosofie in Leeuwarden. Het onderwerp dat men landelijk had bedacht, luidde: De schoonheid van het echte leven. Hoe kom je erop! Filosofie als lifestyle. Museumnacht, Nacht van de Filosofie: alles moest voortaan beleefd worden. Filosofie moest je niet alleen begrijpen, je moest haar […]

Het is inmiddels al ruim twee weken geleden dat ik mij bij de Jumbo – hier in de Eksterstaat in Leeuwarden – plotseling duizelig begon te voelen. Zonder enige waarschuwing werd het even zwart voor mijn ogen. Ik viel om als een zoutpilaar op de stenen vloer en kwam met mijn hoofd hard op de […]

Beminde kunstbroeders en -zusters, namens mijn origineel, de enige ware en waarachtige Hubertus Johannes Mous, heet ik u welkom in het schimmenrijk waar niets meer oorspronkelijk is en iedere verschijning een voorganger heeft die zij niet kent. Ik ben zijn dubbelganger. Hij is mijn origineel. Althans, dat is de officiële lezing. Zelf begin ik daar […]

Er zijn schrijvers die vanzelfsprekend in een literatuurgeschiedenis thuishoren, en schrijvers die er als een stille gast aan tafel zitten. Proust behoort in de Friese literatuur tot die tweede categorie. Hij is nooit een centrale figuur geworden zoals Dostojewski, Kafka, Camus of Vestdijk, maar is er op een meer verborgen wijze wel aanwezig: zelden als […]

Er zit een merkwaardige overeenkomst tussen een naam en een probleem. Beide lijken aanvankelijk iets vast te leggen wat je liever open zou houden. Een naam krijg je bij je geboorte en raak je vervolgens bijna nooit meer kwijt. Een probleem dient zich aan op een moment dat je er niet om hebt gevraagd en […]

‘Ik heb een dubbelganger, die bovendien mijn eigen naam draagt.’ Met die merkwaardige bekentenis begon Menno ter Braak in 1938 zijn essay Een dubbelganger. Hij beschreef een man die dezelfde naam droeg als hijzelf, dezelfde geschiedenis leek te hebben en toch niet helemaal met hem samenviel. Die ander was de polemist, de cynicus, de man […]

Naomi Klein beschrijft in haar boek Dubbelganger. Een reis naar de spiegelwereld een merkwaardig verschijnsel. Wanneer mensen je voortdurend verwarren met iemand anders, kun je er soms beter aan doen die verwarring niet te bestrijden. Want hoe nadrukkelijker je probeert duidelijk te maken dat je die ander niet bent, des te sterker kan de associatie […]

‘Het is eerder gebeurd. Sterker nog, het gebeurt op dit eigenste moment. En wel op een plek waar alles is verdubbeld, waar de dubbelgangerspolitiek elk aspect van het leven bepaalt. Het gebeurt in Israël en in zijn eigen ervan afgesplitste schaduwland, Palestina.’ Deze woorden schrijft Naomi Klein in Dubbelganger. Een reis naar de spiegelwereld. Haar […]

Toen ik Dubbelganger. Een reis naar de spiegelwereld (2023) van Naomi Klein las, gebeurde er iets merkwaardigs. Ik herkende in haar betoog niet alleen een aantal ideeën die mij vertrouwd voorkwamen, maar ook een probleem waarmee ik zelf jarenlang bezig ben geweest. In mijn boek Het algoritme van de waan. Naoorlogse geschiedenis door de ogen […]

In Mein Kampf formuleerde Hitler een gedachte die mij altijd is blijven intrigeren, al is dat misschien niet het juiste woord voor zoiets lugubers. Een grote leugen, zo beweerde hij, heeft meer kans om geloofd te worden dan een kleine. Mensen liegen zelf wel eens, maar dan liefst een beetje. Ze kunnen zich moeilijk voorstellen […]

Op 9 september jongstleden zou ik in Tresoar een lezing houden over mijn nieuwste boek: De waan van het schrijven. Harry Mulisch en de creatieve psychose. Ondanks het feit dat ik behoorlijk wat mensen persoonlijk had uitgenodigd, ging de lezing niet door wegens gebrek aan belangstelling. Dat was jammer, maar het bood ook een onverwachte […]

‘Iemand anders op deze wereld kijkt naar zichzelf in de spiegel en ziet min of meer hetzelfde als wat ik zie wanneer ik in mijn spiegel kijk. Dat werpt automatisch de vraag op: wie ben ik dan eigenlijk? Ben ik dat wat ik zie in de spiegel of ben ik iets anders wat niet kan […]

We leven in een tijd waarin bijna alles wordt beoordeeld op zijn nut. Tijd moet worden benut, arbeid moet productiever worden, kennis moet toepasbaar zijn en zelfs de menselijke geest lijkt pas werkelijk waardevol wanneer hij iets oplevert. De hedendaagse economie heeft een voorkeur voor wat meetbaar is en laat zich graag leiden door berekeningen […]

Het Engelse woord gospel komt van het Oudengelse gōdspell: goed nieuws, een blijde boodschap. Ik moest daaraan denken toen ik onlangs een artikel las waarin Mustafa Suleyman, de CEO van Microsoft AI, ons waarschuwt voor een merkwaardige ontwikkeling. We moeten kunstmatige intelligentie niet leren om zichzelf als een persoon te beschouwen, met gevoelens, een eigen […]

Er zijn gebeurtenissen die zo volmaakt lijken te beantwoorden aan de wetten van het drama dat je ze onmiddellijk zou afwijzen als iemand ze voor een film bedacht. Een priester staat achter het altaar een Heilige Mis op te dragen, ergens in Ecuador, wanneer het kruisbeeld dat boven hem hangt plotseling van de muur losraakt […]

Er is een liedje dat me de laatste tijd steeds te binnen schiet: Where Do You Go To (My Lovely) van Peter Sarstedt. Ik hoor het weer zoals vroeger, met die merkwaardige mengeling van melancholie en lichte spot. De zanger richt zich tot Marie-Claire, een vrouw die het ver heeft geschopt in de mondaine wereld […]

Elke ochtend zit ik weer achter mijn computer. Het is een hardnekkige aandoening waarvoor tot dusver geen behandeling bestaat. Al ruim twintig jaar houd ik mij vrijwel dagelijks bezig met het produceren van teksten die niemand dringend nodig heeft. Sinds 2006 heb ik er meer dan vierduizend op mijn weblog gezet. Dat zijn vierduizend pogingen […]

Sinds ik aan het experimenteren ben met het schrijven met behulp van AI is mijn verhouding tot het schrijven als zodanig behoorlojk veranderd. Aanvankelijk beschouwde ik ChatGPT vooral als een handig hulpmiddel. Een machine die informatie kon verzamelen, formuleringen kon aanscherpen en mij op ideeën kon brengen waar ik zelf niet op was gekomen. Dat […]

Wat als de democratie niet wordt afgeschaft, maar eenvoudig overbodig wordt verklaard? Niet door een dictator of een staatsgreep, maar door een algoritme dat beweert betere beslissingen te kunnen nemen dan wijzelf. Die gedachte bleef bij mij hangen toen ik het boek Opkomst en ondergang van de kunstmatige staat van de Amerikaanse historica Jill Lepore […]

Toen ik het nieuws las dat ChatGPT voortaan onzichtbare watermerken in teksten gaat verwerken, moest ik meteen denken aan mijn zoon Jurriaan. We raakten erover in gesprek en kwamen al snel op een vraag die mij bezighoudt sinds ik zelf met AI experimenteer. Wat gebeurt er eigenlijk wanneer een tekst niet meer alleen wordt beoordeeld […]

De laatste dagen ben ik mij aan het verdiepen in het onlangs verschenen boek Opkomst en ondergang van de kunstmatige staat van de Amerikaanse historica Jill Lepore. Met de ‘kunstmatige staat’ (the artificial state) doelt zij op een politieke orde waarin functies van de democratische rechtsstaat steeds meer worden overgenomen door particuliere technologiebedrijven, digitale systemen […]

Ik heb geprobeerd om op basis van mijn boek De waan van het schrijven, Harry Mulisch en de creatieve psychose een artikel te schrijven over Eichmann en de machinemens in het perspectief van de huidige ontwikkelingen rond AI. De vraag van waaruit ik vertrok was de volgende. Staan we anno 2026 aan de vooravond van […]

Onlangs zag ik de documentaire op Netflix: ‘The AI Doc: Or How I Became an Apocaloptimist’. Ik herkende er veel in van wat ik zelf in het afgelopen jaar over AI heb geschreven. Je hebt optimisten en pessimisten, maar als het om AI gaat, lijkt deze tegenstelling zich in extreme mate te radicaliseren in  een […]

… God, zie hoe wij onszelf niet begrijpen,niet weten wat wij willen,hoe wij ons oneindig ver verwijderenvan waar wij naar verlangen.’ Deze woorden van Theresia van Ávila gebruikte François Mauriac als motto voor zijn roman Le Nœud de vipères (1932), die in het Nederlands werd vertaald als De adderkluwen. Ik las dat boek toen ik zeventien […]

Gisteren wilde ik me iets herinneren wat lang geleden gebeurd was. Het was geen belangrijke gebeurtenis. Juist daarom verbaasde het me dat ik er zo zeker van was dat het precies zo was gegaan. Dat voelde ongemakkelijk omdat ik merkte hoe gemakkelijk een herinnering zich tot een feit kan verharden. Je ziet iets telkens op […]

Er zijn van die gevangenissen waar je vrijwillig in gaat wonen. Er staat een bed, er is eten, iemand maakt je op tijd wakker en vertelt je wat goed en kwaad is. Er zijn regels en er is toezicht. Je hoeft zelf eigenlijk niet zoveel te bedenken. Dat heeft ook voordelen. Zeker als je nog […]

Mijn onlangs verschenen boek ‘De waan van het schrijven. Harry Mulisch en de creatieve psychose‘ begeeft zich op het grensgebied van autobiografie, literatuurkritiek, filosofie en psychopathologie. Het is geen wetenschappelijke studie, maar ook geen autobiografie. Juist op dat grensvlak van ervaring en analyse probeert het iets zichtbaar te maken wat binnen één discipline gemakkelijk verloren […]

Ik ben tussen vrouwen geboren, maar al mijn zussen zijn nooit in Lourdes geweest, behalve mijn jongste zus Trees, in 1958 samen met mijn drie ongetrouwde tantes uit Huissen, uit dankbaarheid aan Onze Lieve Vrouwe van Lourdes voor de geslaagde hersenoperatie die Trees op jonge leeftijd had moeten ondergaan. Mijn ouders gingen vaak naar Lourdes. […]

De laatste maanden word ik bezocht door een droom die zich niets aantrekt van mijn pogingen om hem te vergeten. Vannacht was hij er weer. Dat is inmiddels het vervelende aan terugkerende dromen: ze blijken een beter geheugen te hebben dan de dromer zelf. Je kunt overdag van alles vergeten, maar een droom vergeet niets. […]

We zijn hard op weg naar een Big Brother-samenleving. Camera’s in het publieke domein zijn al heel normaal geworden. Niemand die zich daar nog over opwindt. Databestanden kunnen heel makkelijk gekoppeld worden, zodat je hele hebben en houden voor Jan en alleman toegankelijk is of gehackt kan worden. De digitalisering van de communicatie heeft een […]