Sinds ik aan het experimenteren ben met het schrijven met behulp van AI is mijn verhouding tot het schrijven als zodanig behoorlojk veranderd. Aanvankelijk beschouwde ik ChatGPT vooral als een handig hulpmiddel. Een machine die informatie kon verzamelen, formuleringen kon aanscherpen en mij op ideeën kon brengen waar ik zelf niet op was gekomen. Dat […]
Wat als de democratie niet wordt afgeschaft, maar eenvoudig overbodig wordt verklaard? Niet door een dictator of een staatsgreep, maar door een algoritme dat beweert betere beslissingen te kunnen nemen dan wijzelf. Die gedachte bleef bij mij hangen toen ik het boek Opkomst en ondergang van de kunstmatige staat van de Amerikaanse historica Jill Lepore […]
Toen ik het nieuws las dat ChatGPT voortaan onzichtbare watermerken in teksten gaat verwerken, moest ik meteen denken aan mijn zoon Jurriaan. We raakten erover in gesprek en kwamen al snel op een vraag die mij bezighoudt sinds ik zelf met AI experimenteer. Wat gebeurt er eigenlijk wanneer een tekst niet meer alleen wordt beoordeeld […]
De laatste dagen ben ik mij aan het verdiepen in het onlangs verschenen boek Opkomst en ondergang van de kunstmatige staat van de Amerikaanse historica Jill Lepore. Met de ‘kunstmatige staat’ (the artificial state) doelt zij op een politieke orde waarin functies van de democratische rechtsstaat steeds meer worden overgenomen door particuliere technologiebedrijven, digitale systemen […]
Ik heb geprobeerd om op basis van mijn boek De waan van het schrijven, Harry Mulisch en de creatieve psychose een artikel te schrijven over Eichmann en de machinemens in het perspectief van de huidige ontwikkelingen rond AI. De vraag van waaruit ik vertrok was de volgende. Staan we anno 2026 aan de vooravond van […]
Onlangs zag ik de documentaire op Netflix: ‘The AI Doc: Or How I Became an Apocaloptimist’. Ik herkende er veel in van wat ik zelf in het afgelopen jaar over AI heb geschreven. Je hebt optimisten en pessimisten, maar als het om AI gaat, lijkt deze tegenstelling zich in extreme mate te radicaliseren in een […]
… God, zie hoe wij onszelf niet begrijpen,niet weten wat wij willen,hoe wij ons oneindig ver verwijderenvan waar wij naar verlangen.’ Deze woorden van Theresia van Ávila gebruikte François Mauriac als motto voor zijn roman Le Nœud de vipères (1932), die in het Nederlands werd vertaald als De adderkluwen. Ik las dat boek toen ik zeventien […]
Gisteren wilde ik me iets herinneren wat lang geleden gebeurd was. Het was geen belangrijke gebeurtenis. Juist daarom verbaasde het me dat ik er zo zeker van was dat het precies zo was gegaan. Dat voelde ongemakkelijk omdat ik merkte hoe gemakkelijk een herinnering zich tot een feit kan verharden. Je ziet iets telkens op […]
Er zijn van die gevangenissen waar je vrijwillig in gaat wonen. Er staat een bed, er is eten, iemand maakt je op tijd wakker en vertelt je wat goed en kwaad is. Er zijn regels en er is toezicht. Je hoeft zelf eigenlijk niet zoveel te bedenken. Dat heeft ook voordelen. Zeker als je nog […]
Mijn onlangs verschenen boek ‘De waan van het schrijven. Harry Mulisch en de creatieve psychose‘ begeeft zich op het grensgebied van autobiografie, literatuurkritiek, filosofie en psychopathologie. Het is geen wetenschappelijke studie, maar ook geen autobiografie. Juist op dat grensvlak van ervaring en analyse probeert het iets zichtbaar te maken wat binnen één discipline gemakkelijk verloren […]
Ik ben tussen vrouwen geboren, maar al mijn zussen zijn nooit in Lourdes geweest, behalve mijn jongste zus Trees, in 1958 samen met mijn drie ongetrouwde tantes uit Huissen, uit dankbaarheid aan Onze Lieve Vrouwe van Lourdes voor de geslaagde hersenoperatie die Trees op jonge leeftijd had moeten ondergaan. Mijn ouders gingen vaak naar Lourdes. […]
De laatste maanden word ik bezocht door een droom die zich niets aantrekt van mijn pogingen om hem te vergeten. Vannacht was hij er weer. Dat is inmiddels het vervelende aan terugkerende dromen: ze blijken een beter geheugen te hebben dan de dromer zelf. Je kunt overdag van alles vergeten, maar een droom vergeet niets. […]
We zijn hard op weg naar een Big Brother-samenleving. Camera’s in het publieke domein zijn al heel normaal geworden. Niemand die zich daar nog over opwindt. Databestanden kunnen heel makkelijk gekoppeld worden, zodat je hele hebben en houden voor Jan en alleman toegankelijk is of gehackt kan worden. De digitalisering van de communicatie heeft een […]
Hoe kun je gelukkig leven als je weet dat het leven geen zin heeft? Ik weet het niet. Dat lijkt me eerlijk gezegd een uitstekend beginpunt voor elke beschouwing over levenskunst. Wie beweert te weten hoe je gelukkig moet leven, heeft waarschijnlijk al te lang naar zichzelf geluisterd. Of naar een podcast. Tegenwoordig is dat […]
Gisteren kreeg ik een mailtje van iemand die ik goed ken met de mededeling dat ik eens moest ophouden om altijd maar weer over mezelf te schrijven. Tja, wat moet je daarmee? Dat maak ik zelf wel uit, denk ik dan. Bovendien gaat het de laatste tijd steeds beter met mij, ook al zijn de […]
Er zijn momenten waarop een nieuwe technologie niet zozeer een bestaand probleem oplost, als wel zichtbaar maakt dat het probleem er altijd al was. De recente opkomst van ChatGPT is zo’n moment. Sinds een taalmodel in staat is binnen enkele seconden een essay, gedicht, verhaal of autobiografische herinnering te produceren, is de vraag opnieuw op […]
Een portret lijkt op het eerste gezicht de eenvoudigste zaak van de wereld. Je kijkt naar iemand, je maakt een foto of een schilderij en klaar is Kees. Het gezicht staat erop. De persoon is vereeuwigd. Het probleem is alleen dat de persoon zelf daar meestal niets meer over te zeggen heeft. Zodra zijn gezicht […]
In de films van Brian De Palma is de gespleten persoonlijkheid een terugkerend thema. Een film waarin dit wel heel letterlijk wordt uitgewerkt is Dressed to Kill (1980), met – zoals zo vaak bij De Palma – een duidelijke knipoog naar Hitchcock. De moord in de douche uit Psycho (1960) wordt bij De Palma verplaatst […]
Dit ben ikzelf, in augustus 1970, tweeëntwintig jaar oud. De foto heb ik ook zelf gemaakt, met een zelfontspanner en het toestel op statief. Plaats van handeling: mijn ouderlijk huis aan de Johannes van der Waalsstraat in de Amsterdamse Watergraafsmeer. Het raam kijkt uit op de Ehrlichstraat. In de verte, maar op de foto net […]
Pardon mijnheer, mag ik misschien even storen? Ach let u niet op die circusartiest van een barkeeper naast mij; hij spreekt alleen Frans en schenkt de wijn wat eigenaardig in het glas. Wat mijzelf betreft, ik ben Jean-Baptiste Clamous. Ik stam uit een kleinburgerlijk Frans gezin. Over mijn ouders kan ik kort zijn: beiden stierven […]
Het is al weer acht jaar geleden dat ik een ik een mail stuurde naar Anna-Gaëlle Brault. Dat was op zichzelf niet zo bijzonder. Ik stuur wel vaker mails naar mensen die ik niet ken, meestal omdat ik ergens iets over gelezen heb wat mijn nieuwsgierigheid heeft gewekt. Maar deze keer was er iets vreemds […]
Er komt een leeftijd,’ schreef Camus, ‘dat een mens verantwoordelijk wordt voor zijn eigen gelaatstrekken.’ U moet mij die zin maar niet kwalijk nemen. Ik kom er steeds op terug, misschien omdat ik inmiddels een leeftijd heb bereikt waarop de verantwoordelijkheid inderdaad begint te drukken. Niet op mijn geweten, zoals u wellicht verwacht, maar op […]
Ik ben een dode golfbal, eenzaam in mijn kille graf. De grond is vet en vochtig door de druilerige regen die vandaag huilend naar beneden valt. Het is hier altijd vochtig. Soms denk ik dat de aarde zelf langzaam aan het vergaan is en dat wij, de doden onder de grond, daar als eersten getuige […]
Ik ontmoette je vanochtend bij het reinigen van mijn tanden. Met je onnozele koeienogen staarde je me aan vanuit een andere wereld, een wereld van witte tandpasta en glanzend porselein, met de stilte van een Spaans hospitaal achter muren van spiegelglas. Ik bleef even naar je kijken, terwijl het water uit de kraan liep en […]
Een AI-simulatie van het plan van Hans Heijdeman uit 1994 Spanjaardslaan Al had je er ook verder niets te zoekenhet loonde wel naar Leeuwarden te gaanalleen om de begraafplaats te bezoekende dodenakkers aan de Spanjaardslaan Achter het hek met schedels op de hoekenen het pedante middeleeuws vermaanverzakte zerken, zuilen, stenen boeken,steun zoekende tegen elkander aan […]
Gisteren mocht ik in het Historisch Centrum Leeuwarden mijn lezing houden over Vervlogen dromen in Friesland. Ik had er de afgelopen tijd hard aan gewerkt. Oude tekeningen opgezocht, kaarten bekeken, foto’s verzameld, jaartallen gecontroleerd en mij verdiept in architecten en kunstenaars die ooit met grote plannen aan Friesland voorbijtrokken. Mijn PowerPoint groeide ondertussen gestaag. Eerst […]
Ruimtelijke ordening was in Nederland van oudsher een taak van gemeente- en provinciebesturen. Maar na de Tweede Wereldoorlog kwam daar verandering in, een ontwikkeling die mede door de Duitse bezetting op gang was gekomen. De term Raumordnung was in het Duitsland van Hitler ontstaan en al in 1941 stelden de Duitse bezetters de Rijksdienst voor […]
Soms denk ik dat je voor de toekomst van Friesland beter naar Amsterdam kunt kijken dan naar Friesland zelf. Dat klinkt ongeveer even logisch als een Elfstedentocht organiseren op de Zuidas, maar toch zit er iets in. Ik doel vooral ook op de Zuidas, dat merkwaardige stukje Amsterdam waar de toekomst al jaren bezig is […]
Toen ik mij de afgelopen tijd bezighield met al die plannen die in Friesland ooit zijn gemaakt en die uiteindelijk niet zijn gebouwd, begon mij iets op te vallen. Aanvankelijk leek het vooral te gaan om architectuur. Om gebouwen die op tekentafels waren verschenen, maquettes die ooit ergens op een vergadertafel hadden gestaan, stedenbouwkundige plannen […]
Soms denk ik dat je de geschiedenis van Friesland beter kunt begrijpen door naar de wegen te kijken dan naar de geschiedenisboeken. Een weg liegt namelijk niet. Hij loopt ergens heen, en als hij eenmaal is aangelegd, ontstaan er vanzelf nieuwe bestemmingen. Ik woon inmiddels bijna een halve eeuw in Leeuwarden en heb in die […]
Hans Vredeman de Vries werd in Leeuwarden geboren, ergens tussen de drie terpen waarop de kleine metropool in die tijd gelegen lag. De Oldehove stond er nog niet eens. We schrijven 1527. Twee jaar later zou onder leiding van bouwmeester Jacob van Aken met de bouw van de toren worden begonnen, een onderneming die als […]
Het literaire recept van Cees Nooteboom (1933-2026) is eigenlijk verbluffend eenvoudig. Men neme een schrijver, een landschap, een oude kathedraal, een goed glas wijn en vooral een bestemming waar men vooral niet moet aankomen. Vervolgens laat men de schrijver vertrekken. Hij rijdt, wandelt, kijkt, leest, associeert, citeert, filosofeert en maakt onderweg zoveel zijwegen dat de […]
Ik ben nooit in Buenos Aires geweest, maar via internet kom je overal. Zo ontdekte ik een fontein op het Plaza Alemania van die stad: de Fuente Riqueza Agropecuaria. Hij werd in 1914 voltooid naar ontwerp van professor Gustav Adolf Bredow, een Duitse beeldhouwer, die ook wereldberoemd is in Friesland. Deze professor ontwierp immers ook […]
Wat gebeurt er als je tegen een machine zegt dat je bang bent dat je waanzinnig aan het worden bent en de machine antwoordt dat je misschien wel gelijk hebt? Die vraag kreeg onlangs een beklemmende actualiteit door een artikel in Ars Technica. Het verhaal gaat over een 34-jarige Amerikaanse man die tijdens een manische […]
Het sterven en het geboren worden houden in de geschiedenis vaak gelijke tred. Oude beschavingen sterven af in dezelfde bodem, waarin het nieuwe voedsel vindt om op te bloeien. De kleurenpracht van herfstbladeren kunnen een metafoor bieden voor dit soort gedachten. Toen Johan Huizinga ooit op een mooie herfstdag over het Damsterdiep in Groningen liep, […]
Mijn fascinatie voor het fenomeen terrorisme ontstond in 2001. Kort na de aanslagen van 9/11 werd ik door Piet Hemminga – mijn voormalig directeur bij de Fryske Kultuerried – gevraagd om een zogeheten Brekpuntlêzing te houden in It Aljemint van de Fryske Akademy. Dat verzoek had niets met de aanslagen in Amerika te maken. Brekpuntlêzingen […]
‘Als ik Thierry Baudet tekeer hoor gaan tegen de kartelvorming van de politieke elite en de ziekelijke drang naar vervreemding en ontworteling in het streven naar de eenwording van Europa, dan denk ik: wat moet ik met die man? Maar nu ik zijn boek heb gelezen, moet ik tot mijn schrik erkennen, dat ik het […]
‘Van de schoonheid en gevoelsintensiteit die de visioenen vergezelden, kan men zich geen voorstelling maken. Zij waren het meest overweldigende, dat ik ooit heb beleefd. En dan de grote tegenstelling: de dag! Ik voelde me dan gefolterd; mijn zenuwen waren volkomen op. Alles irriteerde mij. Alles was te stoffelijk, te grof, te zwaarwichtig, ruimtelijk en […]
Nogmaals, wat blijft er over van een droom die nooit werkelijkheid is geworden? Misschien meer dan je denkt. Een gebouw dat nooit is gebouwd, een weg die nooit is aangelegd, een plein dat alleen op een architectentekening heeft bestaan: ze lijken verdwenen zodra het plan wordt opgeborgen. Toch kunnen juist zulke mislukte plannen een merkwaardige […]
Wat blijft er over van een droom die nooit werkelijkheid is geworden? Misschien meer dan je denkt. Een gebouw dat nooit is gebouwd, een weg die nooit is aangelegd, een stad die alleen op papier heeft bestaan: ze lijken verdwenen zodra het plan wordt opgeborgen. Toch kunnen juist zulke mislukte plannen een merkwaardige kracht behouden. […]